Απαγωγές ακτιβιστών Global Sumud Flotilla ανοιχτά της Κρήτης: Μια οφειλόμενη απάντηση στο Υπουργείο Εξωτερικών
Με αιτία τα γεγονότα που εκτυλίχθηκαν την 29/04/2026, όταν μέλη πληρώματος του Global Sumud Flotilla απήχθησαν από ισραηλινά πολεμικά πλοία σε διεθνή ύδατα και εντός της ελληνικής ζώνης SAR, και εν συνεχεία μετεπιβιβάστηκαν σε μέσα του λιμενικού σώματος εντός των ελληνικών χωρικών υδάτων, ενώ δύο εκ των απαχθέντων παρέμειναν δια της βίας εντός του ισραηλινού πολεμικού πλοίου, και την από 30/04/2026 δημόσια ανακοίνωση του Υπουργείου Εξωτερικών (Υπ. Εξ.) για «καθολικό σεβασμό του Διεθνούς Δικαίου, περιλαμβανομένων του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας και του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου» θα θέλαμε να θέσουμε στο Υπ.Εξ. τις ακόλουθες διευκρινιστικές ερωτήσεις.
Το διεθνές δίκαιο της θάλασσας ορίζει ρητά πως όταν ένα σκάφος βρίσκεται σε διεθνή ύδατα χαίρει ελευθερίας ναυσιπλοΐας (Άρθρο 87 UNCLOS), ήτοι απρόσκοπτης πλοήγησης. Περαιτέρω, ποινική δικαιοδοσία για τυχόν αδικήματα έχει καταρχήν μόνο το κράτος της οποίας τη σημαία φέρει (Άρθρο 97 UNCLOS) ενώ ρητά απαγορεύεται η σύλληψη ή κράτηση του σκάφους και των επιβατών του από οποιαδήποτε άλλη αρχή. Κατ’ εξαίρεση, όταν το σκάφος κινδυνεύει (Άρθρο 98 UNCLOS), ή όταν διαπράττονται συγκεκριμένα ρητά προβλεπόμενα αδικήματα (πειρατεία παράνομες εκπομπές, δουλεμπόριο βλ. Άρθρα 105, 109, 110 UNCLOS) ή το σκάφος δεν φέρει σημαία, δίνεται το δικαίωμα νηοψίας και σε ορισμένες περιπτώσεις σύλληψης του από πολεμικά πλοία ή άλλα κρατικά ή δεόντως εξουσιοδοτημένα πλοία, με τη δέουσα επιμέλεια.
Όταν ένα σκάφος βρίσκεται εντός των χωρικών υδάτων, τότε το σκάφος υπόκειται πλέον στην ποινική δικαιοδοσία του παράκτιου κράτους και έχει το δικαίωμα ασφαλούς διέλευσης μόνο εφόσον δεν απειλεί την ασφάλεια και δημόσια τάξη του παράκτιου κράτους (Άρθρα 27, 17-19 UNCLOS). Αν ένα σκάφος δεν συμμορφώνεται με τους κανόνες του παράκτιου κράτους και είναι πολεμικό πλοίο, τότε το πλοίο χαίρει μεν ασυλίας από τη σύλληψη, ωστόσο το παράκτιο κράτος μπορεί να ζητήσει την άμεση αποχώρησή του και το κράτος της σημαίας φέρει διεθνή ευθύνη καθώς και υποχρέωση αποζημίωσης (Άρθρα 30-32).
Στη συγκεκριμένη περίπτωση οι ισραηλινές αρχές αναχαίτισαν τον στολίσκο Global Sumud Flotilla και συνέλαβαν τους επιβάτες του σε διεθνή ύδατα, χωρίς να επικαλούνται τη συνδρομή κάποιας από τις ρητά προβλεπόμενες εξαιρέσεις της αρχής της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας. Δεδομένου δε ότι τα εν λόγω πλοία έφεραν ξένη σημαία, ακόμα και αν υποτεθεί ότι είχε διαπραχθεί κάποιο άλλο αδίκημα, ποινική δικαιοδοσία θα είχε το κράτος της εκάστοτε σημαίας και όχι οι ισραηλινές αρχές. Περαιτέρω, οι ως άνω πράξεις εκτελέσθηκαν με τη χρήση εκτεταμένης ένοπλης βίας, κατά αμάχων, κατά παράβαση της αρχής ότι τα διεθνή ύδατα θα πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο για ειρηνικούς σκοπούς (Άρθρα 88 UNCLOS). Η αρχή της ελευθερίας ναυσιπλοΐας στα διεθνή ύδατα, όπως και η αρχή της ειρηνικής χρήσης, αποτελούν υποχρεώσεις erga omnes, ήτοι «έναντι όλων», που σημαίνει ότι όλα τα κράτη έχουν έννομο συμφέρον για τη συμμόρφωσή τους, συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας.
Εν συνεχεία, και μετά την πρώτη αυτή παράβαση, ένα ή περισσότερα ισραηλινά σκάφη εισήλθαν στα ελληνικά χωρικά ύδατα, χωρίς προφανώς να πληρούν τις προδιαγραφές ασφαλούς διέλευσης, καθώς επρόκειτο για πλοία που συμμετείχαν σε ένοπλη επίθεση κατά αμάχων σε διεθνή ύδατα, και συνιστούσαν κίνδυνο για την εθνική ασφάλεια και δημόσια τάξη. Η ανακοίνωση του Υπ. Εξ. ωστόσο δεν διευκρινίζει τις συνθήκες υπό τις οποίες τα ισραηλινά σκάφη εισήλθαν στον ελληνικό χώρο. Επιπλέον, πέραν από την απομάκρυνση των ισραηλινών σκαφών, δεν φαίνεται να υπήρξε νομική ή διπλωματική κίνηση για την αποφυγή παρόμοιων περιστατικών, τόσο στα εγχώρια ύδατα, όσο και στα διεθνή.
Το δίκαιο της θάλασσας περαιτέρω ορίζει ότι όταν το σκάφος βρίσκεται στη ζώνη διάσωσης του παράκτιου κράτους, τότε το παράκτιο κράτος φέρει πλέον νομική ευθύνη για το συντονισμό της επιχείρησης διάσωσης σε περίπτωση που ενημερωθεί για σκάφος ή επιβαίνοντες που κινδυνεύουν (Άρθρο 98 UNCLOS). Σύμφωνα με τις μαρτυρίες των επιβατών, υπήρξαν κλήσεις για βοήθεια προς τις ελληνικές αρχές όταν δέχθηκαν πυρά από τις ισραηλινές αρχές. Ωστόσο, η ανακοίνωση του Υπ. Εξ. δεν διευκρινίζει αν υπήρξε ανταπόκριση από τις ελληνικές αρχές σε κλήσεις για βοήθεια, και τι μέτρα ελήφθησαν.
Αναφορικά με το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο, η απρόσκοπτη διέλευση ανθρωπιστικής βοήθειας αποτελεί θεμελιώδη υποχρέωση που δεσμεύει όλα τα κράτη, όχι μόνο τα εμπλεκόμενα μέρη. Σε περίπτωση που δύναμη κατοχής, έχει κηρύξει αποκλεισμό, μπορεί να λάβει μέτρα για την επιβολή του μόνο εφόσον πληρούνται συγκεκριμένες προϋποθέσεις μεταξύ οποίων: η κήρυξη του αποκλεισμού να είναι καταρχήν νόμιμη, να μην αποσκοπεί μόνο στο λιμό του αμάχου πληθυσμού, το μέρος που επιβάλλει τον αποκλεισμό να μεριμνά για την ελεύθερη διέλευση των απαραίτητων εφοδίων για την επιβίωσή του αμάχου πληθυσμού και τα όποια μέτρα επιβολής να αποτελούν νόμιμες μεθόδους πολέμους (Άρθρα 93-96, 102-103 Εγχειρίδιο San Remo). Η σύλληψη εμπορικών πλοίων που παραβιάζουν τους κανόνες αποκλεισμού απαγορεύεται εφόσον δεν πληρούνται οι ως άνω προϋποθέσεις, ενώ ειδικά η χρήση ένοπλης βίας προϋποθέτει προηγούμενη προειδοποίηση και αντίσταση του σκάφους (Άρθρα 98-99 Εγχειρίδιο San Remo).
Συγκεκριμένα, η κατοχή και ο αποκλεισμός της Γάζας, ως μορφή συλλογικής τιμωρίας από την δύναμη κατοχής, είναι παράνομος και σύμφωνα με τις διαθέσιμες πληροφορίες και διεθνείς αντιδράσεις τόσο ο καθ’ εαυτός αποκλεισμός, όσο και η επίθεση κατά του στόλου που μετέφερε ανθρωπιστική βοήθεια, ακόμα και αν έγινε για την επιβολή του αποκλεισμού, δεν φαίνονται να πληρούν τις ως άνω προδιαγραφές. Θα πρέπει επίσης να τονιστεί ότι η μη συμμόρφωση με τους κανόνες πολέμου φέρει όχι μόνο ευθύνη του κράτους για παράβαση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου, αλλά και ποινική ευθύνη, σε προσωπικό επίπεδο, των μεμονωμένων δραστών για τέλεση εγκλημάτων πολέμου, για τα οποία προβλέπεται διεθνής ποινική δικαιοδοσία. Αυτό σημαίνει ότι αν και το ισραηλινό πολεμικό πλοίο χαίρει ασυλίας από τη σύλληψη βάσει του δικαίου της θάλασσας, οι επιβαίνοντες δεν χαίρουν ασυλίας για την τέλεση εγκλημάτων πολέμου που τυχόν διέπραξαν βάσει του διεθνούς ποινικού δικαίου. Ωστόσο, οι ελληνικές αρχές δεν έλαβαν καμία διπλωματική ή νομική ενέργεια ούτε για την απόδοση ευθυνών και εγγυήσεις μη επανάληψης από τις ισραηλινές αρχές για παραβάσεις του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου, ούτε για την απόδοση ευθυνών στους δράστες για πιθανά εγκλήματα πολέμου ως όφειλαν.
Όταν παραβιάζονται θεμελιώδεις κανόνες του διεθνούς δικαίου, ευθύνη φέρει όχι μόνο το κράτος που προβαίνει στις παράνομες πράξεις, αλλά και το κράτος που ενδεχομένως διευκολύνει την τέλεσή τους, για παράδειγμα θέτοντας το έδαφός του διάθεση του άλλου κράτους (Άρθρο 16 ILC), ή που βοηθά στη διατήρησή της παράνομης κατάστασης παραλείποντας να λάβει τα νόμιμα μέτρα για τον τερματισμό της (‘Αρθρο 41 ILC).
Ενόψει των ως άνω, σε συνέχεια και των ερωτημάτων που η νομική ομάδα του Global Sumud Flotilla, έχει υποδείξει, καλούμε το Υπ. Εξ. να διευκρινίσει:
1. Υπό ποια νομική βάση σύμφωνα με το δίκαιο της θάλασσας εισήλθε το ισραηλινό σκάφος, που μόλις είχε εμπλακεί σε ένοπλη επίθεση στον ελληνικά χωρικά ύδατα; Με ή χωρίς τη συναίνεση των ελληνικών αρχών; Τι μέτρα έλαβε το Υπ. Εξ. για τη μη επανάληψη παρόμοιων περιστατικών και περαιτέρω διακινδύνευση της εθνικής ασφάλειας και εθνικής κυριαρχίας;
2. Δεδομένου ότι το συμβάν συνέβη στην ελληνική ζώνη διάσωσης, τι μέτρα έλαβαν οι ελληνικές αρχές για να συντονίσουν τη διάσωση των επιβαινόντων ως όφειλαν βάσει του διεθνούς δικαίου της θάλασσας;
3. Δεδομένου ότι οι επιβαίνοντες απήχθησαν τόσο κατά παράβαση του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου και του διεθνούς δικαίου της θάλασσας, υπό ποιο νομικό καθεστώς παρέδωσαν οι ισραηλινές δυνάμεις τους παρανόμως απαχθέντες στις ελληνικές αρχές και τι μέτρα έλαβαν οι ελληνικές αρχές για την απόδοση ευθυνών τόσο στις ισραηλινές κρατικές αρχές όσο και στους μεμονωμένους δράστες
