Η επίθεση στον Στόλο της Ελευθερίας και το διεθνές δίκαιο (της Δανάης Αγγελή*)
Η επίθεση που δέχτηκε πλοίο του «Στόλου της Ελευθερίας» αποτελεί κατάφορη παραβίαση πολλαπλών κανόνων του διεθνούς δικαίου. Η Ελλάδα, καθώς και όλα τα λοιπά κράτη που υπέστησαν βλάβη, οφείλουν να λάβουν τα προβλεπόμενα νόμιμα μέσα.
Την Παρασκευή, 2 Μαίου 2025, πλοίο της ανθρωπιστικής οργάνωσης Στόλος της Ελευθερίας, δέχθηκε επίθεση από μη επανδρωμένο αεροσκάφος (drone), ενόσω βρισκόταν σε διεθνή ύδατα. Στο πλοίο, που έφερε σημαία Παλάου, επέβαιναν 30 άτομα, διαφόρων υπηκοοτήτων, ενώ στο Στόλο της Ελευθερίας συμμετέχει και Έλληνας καθηγητής. Το πλοίο είχε αναχωρήσει από τη Μάλτα με σκοπό την παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας στη Γάζα. Η αποστολή είχε γίνει ευρέως γνωστή μέσω δημόσιας ανακοίνωσης στα κοινωνικά δίκτυα. Προς το παρόν, κανένας φορέας δεν έχει επίσημα αναλάβει την ευθύνη για το χτύπημα.
Το εν λόγω συμβάν παραβιάζε, και δεν μπορεί να τεκμηριωθεί βάσει οποιουδήποτε από τους κανόνες διεθνούς δικαίου, που ενδεχομένως έχουν εφαρμογή στην εν λόγω περίπτωση, ήτοι : (α) το δίκαιο προσφυγής στον πόλεμο (jus ad bellum) (β) το ανθρωπιστικό δίκαιο (jus in bello) (γ) το δίκαιο της θαλάσσης και (δ) το δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Το δίκαιο προσφυγής στον πόλεμο (jus ad bellum), απαγορεύει ρητά στα κράτη ρητά να ασκούν ένοπλή βία (armed force) στις μεταξύ τους σχέσεις. Ο κανόνας αυτός αποτελεί υποχρεωτικό κανόνα του διεθνούς εθιμικούς δικαίου, και κατοχυρώνεται στο Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών Άρθρο 2(4)).Η μόνη εξαίρεση αποτελεί το δικαίωμα στην άμυνα (Άρθρο 51 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, και διεθνές εθιμικό δίκαιο). Λόγω του χαρακτήρα του ως εξαίρεση σε έναν υποχρεωτικό κανόνα, το δικαίωμα άμυνας ερμηνεύεται πολύ αυστηρά. Προκειμένου ένα κράτος να ασκήσει νόμιμα το δικαίωμα στην άμυνα θα πρέπει να συντρέχουν σωρευτικά τρεις στενά οριζόμενες προϋποθέσεις: (α) θα πρέπει να υφίσταται ένοπλη επίθεση (armed attack), (β)η άσκηση άμυνας να είναι αναγκαία και (γ) και αναλογική.
Όσον αφορά την πρώτη προϋπόθεση, το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης έχει διευκρινίσει ότι η έννοια της ένοπλης επίθεσης δεν είναι συνώνυμη της ένοπλης βίας. Καλύπτει μόνο τις πιο σοβαρές μορφής ένοπλης βίας, είτε λόγω της έκτασης ή φύσης της ζημίας που θα προκαλέσουν είτε λόγω της φύσης των όπλων που χρησιμοποιούνται. Στην υπόθεση Nicaragua v. United States το Διεθνές Δικαστήριο διευκρίνισε ότι η παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας σε καμία περίπτωση δεν εμπίπτει στην έννοια της ένοπλης βίας (πόσο μάλλον στην έννοιας ένοπλής επίθεσης), και δεν δίνει το δικαίωμα στην άμυνα. Ως εκ τούτου, η επίθεση κατά του πλοίου του Στόλου της Ελευθερίας, που μετέφερε ανθρωπιστική βοήθεια, δεν μπορεί να δικαιολογηθεί ως νόμιμη άμυνα ακόμα και αν σκοπός του ήταν να παράσχει βοήθεια σε κάποιο αντίπαλο μέρος. Λόγω του προφανούς μη ένοπλου χαρακτήρα της βοήθειας, παρέλκει η εξέταση των λοιπών προϋποθέσεων που επίσης δεν πληρούνται, ήτοι η αναγκαιότητα, και η αναλογικότητα της αντίδρασης σε μια επικείμενη αποστολή.
Το ανθρωπιστικό δίκαιο (jus in bello) αποτελεί ένα πολύ συγκεκριμένο κομμάτι του διεθνούς δικαίου, που εφαρμόζεται σε περίπτωση σύρραξης, ανεξαρτήτως του νόμιμου ή μη χαρακτήρα της. (jus ad bellum). Σκοπός του είναι να εξανθρωπίσει μία ήδη απάνθρωπη κατάσταση. Δεσμεύει κάθε κράτος που καταφεύγει στη χρήση ένοπλης βίας, για οποιοδήποτε λόγο, ακόμα και όταν αμύνεται, οριοθετώντας τα όρια της επιτρεπόμενης βίας. Ένας από τους πιο θεμελιώδεις κανόνες του είναι η αρχή της διάκρισης μεταξύ νόμιμων και παράνομων στόχων, μεταξύ αμάχων και μαχητών. Βάσει του κανόνα αυτού, τα εμπολεμα μέρη απαγορεύονται να στοχοποιούν αμάχους, καθ’όλη τη διάρκεια της ένοπλης σύρραξης. Παραβίαση του κανόνα αυτού συνιστά έγκλημα πολέμου και εγείρει όχι μόνο κρατική ευθύνη αλλά και διεθνή ποινική ευθύνη. Τα μέλη ανθρωπιστική αποστολής, που δεν συμμετέχουν στην ένοπλή σύρραξη, δεν συνιστούν μαχητές και το ανθρωπιστικό δίκαιο ρητά ορίζει ότι πρέπει να προστατεύονται. Ως εκ τούτου, ακόμα να υποτεθεί ότι υφίστατο κάποια εμπόλεμη σύρραξη, που είχε επεκταθεί στο συγκεκριμένο γεωγραφικό σημείο (περισσότερα αμέσως παρακάτω) η επίθεση στο πλοίο που μετέφερε ανθρωπιστική αποστολή ήταν παράνομή και επί αυτής της βάσης.
Η εν λόγω επίθεση σημειώθηκε σε διεθνή ύδατα, που βάσει του δικαίου της θάλασσας (Αρθρο 88 UNCLOS) μπορούν να χρησιμοποιούνται μόνο για ειρηνικούς σκοπούς. Αν και η καθαυτή παρουσία πολεμικών πλοίων σε διεθνή δεν απαγορεύεται, το δίκαιο της θαλάσσης απαγορεύει ρητά τη χρήση των διεθνών υδάτων για τη χρήση ένοπλής βίας ή απειλής βίας κατά παράβαση του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών (Άρθρο 301).
Τέλος, στη συγκεκριμένη περίπτωση εφαρμογή έχει και το διεθνές δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το δικαίωμα στη ζωή επιβάλλει στα κράτη όχι μόνο να μην αφαιρούν αυθαίρετα ανθρώπινες ζωές, αλλά να λαμβάνουν όλα τα απαραίτητα μέτρα προκειμένου να προλαμβάνουν να την απώλεια ζωής, και να διεξάγουν έρευνα για απόδοση ποινικών ευθυνών σε περίπτωση που ένας άνθρωπος χάσει τη ζωή του υπό ύποπτες συνθήκες. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η υποχρέωση αυτή εφαρμόζεται και στο πλαίσιο στρατιωτικών επιχειρήσεων, ακόμα και εκτός της επικράτειας, σε κάθε περίπτωση που ένας κράτος έχει νομικό ή πραγματικό έλεγχο επί ανθρώπινων ζωών. Η αδιάκριτη επίθεση, έλλειψη οποιασδήποτε προειδοποίησης, προφανώς αντίκειται του δικαιώματος στη ζωή. Ως εκ τούτου, ακόμα και υπό αυτή τη βάση, η επιχείρηση κατά του πλοίου ήταν παράνομη.
Ευθύνη ωστόσο φέρουν όχι μόνο δράστες της επίθεσης, αλλά και όλα τα λοιπά κράτη που δεν λαμβάνουν τα απαραίτητα μέτρα ώστε να αποδοθούν ευθύνες. Για παράδειγμα, το διεθνές δίκαιο δίνει τη δυνατότητα στα κράτη να ασκήσουν ποινική δικαιοδοσία όχι μόνο για αξιόποινες πράξεις που τελούνται εντός των συνόρων τους, αλλά και εκτός, για παράδειγμα όταν ένας υπήκοός του συγκαταλέγεται στα θύματα ή στους θύτες, ή αν τμημα της αξιοποινης πραξης λαβει χωρα στο εδαφος της χωρας ή όταν το έγκλημα συμβεί σε πλοίο υπό τη σημαία τους, ή όταν πρόκειται για εγκλήματα πολέμου που υπόκεινται σε διεθνή ποινική δικαιοδοσία. Μέχρι σήμερα, ωστόσο, κανένα κράτος δεν έχει κάνει το βήμα.
Η διαφύλαξη του διεθνούς δικαίου δεν είναι μόνο ηθική ή νομική υποχρέωση. Ο λόγος ύπαρξης του διεθνούς δικαίου είναι η διατήρηση της σταθερότητας, της συνεργασίας μεταξύ των κρατών, αλλά και η διαφύλαξη των θεμελιωδών δικαιωμάτων και κοινών αγαθών – αξίες που εξυπηρετούν το έννομο συμφέρον όλων.
* Η Δανάη Αγγελή είναι δικηγόρος και Δρ Νομικής EUI (Φλωρεντία).
