Για τις δολοφονίες στα σύνορα και το έγκλημα της Πύλου
Γράφουν η Δήμητρα Λιναρδάκη και η Κατερίνα Πουρναρά
Η πολιτική μετανάστευσης– ασύλου και διαχείρισης συνόρων του ελληνικού κράτους είναι ταυτόσημη με παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και κακομεταχείριση ανθρώπων που δικαιούνται διεθνή προστασία. Τρεις τρόποι διαχείρισης υπάρχουν. Ή τους επαναπροωθούν. Ή τους πνίγουν. Ή τους βάζουν φυλακή.
Η δημιουργία ασφαλών διαδρομών και η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν αφορά την Ελληνική Κυβέρνηση ή την Ευρωπαϊκή Ένωση. Τεράστια ποσά από τον προϋπολογισμό της ΕΕ συνεχίζουν να υποστηρίζουν δραστηριότητες διαχείρισης συνόρων στην Ελλάδα, παρά τις ανησυχίες που εκφράζει το Ευρωκοινοβούλιο για την κατάσταση του κράτους δικαίου στη χώρα και παρά τις ανησυχητικές αναφορές, μεταξύ άλλων, από την Επιτροπή του Συμβουλίου της Ευρώπης κατά των Βασανιστηρίων (CPT) τον Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ, αλλά και την πρόσφατη καταδίκη της χώρας από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για τη δεδομένη πλέον συστηματική πρακτική επαναπροωθήσεων, για την κακομεταχείριση νεοεισερχόμενων αιτούντων άσυλο και για τα συστημικά κενά και εμπόδια στις έρευνες περιστατικών απώλειας ζωής στα σύνορα της ΕΕ.
Το ναυάγιο στα ανοιχτά της Πύλου είναι το μεγαλύτερο γνωστό ναυάγιο που έχει γίνει στη Μεσόγειο, με 82 σορούς που ανασύρθηκαν και πάνω από 600 νεκρούς. Το ναυάγιο της Πύλου, το φονικότερο ναυάγιο σε ελληνική περιοχή έρευνας και διάσωσης δεν ήταν «ατύχημα» ούτε τραγικό «δυστύχημα», ήταν έγκλημα. Το ναυάγιο της Πύλου δεν ήταν ένα μεμονωμένο περιστατικό. Ήταν ένα χρονικό πολλών προαναγγελθέντων θανάτων που φέρει τη σφραγίδα αυτών των πολιτικών αποτροπής της Ευρωπαϊκής Ένωσης και την υπογραφή των αρμόδιων ελληνικών αρχών. Ένα έγκλημα που διαπράχθηκε σε διάρκεια 15 ωρών, εξαιτίας πράξεων και παραλείψεων των ελληνικών λιμενικών αρχών, με κυρίαρχο χαρακτηριστικό τη μη ενεργοποίηση της οφειλόμενης επιχείρησης διάσωσης –εν γνώσει και του FRONTEX- και την κατάφωρη παραβίαση όλων των κανόνων διεθνούς και εθνικού δικαίου για τη διάσωση στη θάλασσα και την προστασία κάθε ανθρώπινης ζωής.
Δύο χρόνια μετά το ναυάγιο της Πύλου τα ναυάγια και οι θάνατοι στα σύνορα εξακολουθούν να αποτελούν σχεδόν καθημερινότητα. Μέσα στο 2024 έχουμε άλλα 27 ναυάγια. Με 61 νεκρούς και 59 τραυματίες.
Παράλληλα στην πρώτη καταδίκη της Ελλάδας για pushback, τον Ιανουάριο του 2025, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αναγνωρίζει ότι οι επαναπροωθήσεις προσφύγων (τις οποίες η κυβέρνηση αρνείται κατηγορηματικά) είναι «μια συστηματική πρακτική εκ μέρους των ελληνικών αρχών».
Η έρευνα του BBC για τις επαναπροωθήσεις αποδεικνύει πως το Ελληνικό Λιμενικό ευθύνεται για τον θάνατο τουλάχιστον 43 προσφύγων στο Αιγαίο κατά την περίοδο 2020-2023. Οι περισσότεροι απ’ τους 43 πρόσφυγες πνίγηκαν αφού το Λιμενικό απώθησε το πλοίο τους ή αφού τους απήγαγε σε κάποιο νησί της παραμεθορίου και τους επιβίβασε σε κακώς εξοπλισμένα φουσκωτά και τους άφησε στα ανοιχτά. Εννέα απ’ αυτούς πετάχτηκαν στη θάλασσα από άντρες του Λιμενικού.
Ο Μηχανισμός Καταγραφής Περιστατικών Άτυπων Αναγκαστικών Επιστροφών, που ιδρύθηκε το 2021, κατέγραψε 50 περιστατικά το 2022 και 45 το 2023. Αλλά είναι πάρα πολλά περισσότερα. Υπολογίζεται ότι τα τελευταία χρόνια είναι χιλιάδες οι άνθρωποι που έχουν επαναπροωθηθεί.
Και αν κάποιοι καταφέρνουν να φτάσουν, χωρίς να επαναπροωθηθούν ή να δολοφονηθούν τότε κατηγορούνται ως διακινητές, όπως οι 9 Αιγύπτιοι επιζώντες του ναυαγίου που συνελήφθησαν και κρατήθηκαν επί έντεκα μήνες μέχρι να παύσει η ποινική τους δίωξη και να αθωωθούν από το Τριμελές Εφετείο Κακουργημάτων Καλαμάτας την 21-5-2024. Ωστόσο, τόσο η εξαρχής, απόδοση της κατηγορίας και της ευθύνης για την “πρόκληση ναυαγίου” σε πρόσωπα που ήταν και αυτά πρόσφυγες και διακινούμενοι, όσο και η μετέπειτα διοικητική τους κράτηση παρότι είχαν όλοι καταθέσει αιτήματα ασύλου, δείχνουν ότι το δόγμα είναι «τιμωρία στα θύματα» και «αποπροσανατολισμός των ερευνών». Και αυτό το δόγμα όχι μόνο παραμένει αλλά και ενισχύεται με το νέο υπουργό μετανάστευσης και ασύλου.
Ταυτόχρονα αιτούντες άσυλο κατηγορούνται συλλήβδην για μεταφορά και διακίνηση μεταναστών. Και έτσι ποινικοποιείται η προσφυγιά και η μετανάστευση. Πρόσφυγες και αιτούντες άσυλο καταδικάζονται σε 25 έτη εκτιτέα ποινή χωρίς να καταθέσει κανένας μάρτυρας, με φαστ τρακ διαδικασίες που παραβιάζουν σαφώς το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη, αλλά όλα αυτά δεν έχουν καμία σημασία. Πρέπει να ξέρουν. Ότι όποιος έρχεται αν δεν πεθάνει θα περάσει μία ζωή στη φυλακή. Σήμερα το 25% περίπου του πληθυσμού των ελληνικών φυλακών κρατούνται με την κατηγορία παράνομης διακίνησης, (η οποία παραμένει η δεύτερη μεγαλύτερη πληθυσμιακή ομάδα κατά είδος εγκλήματος).
Για το έγκλημα της Πύλου θυμίζουμε ότι τη νύχτα της 13ης προς 14η Ιούνη του 2023, το υπερφορτωμένο αλιευτικό σκάφος «Adriana» με 750 πρόσφυγες, ανατρέπεται 47 ναυτικά μίλια νοτιοδυτικά της Πύλου, στην Ελληνική Περιοχή Ευθύνης Έρευνας και Διάσωσης (SAR). Το σκάφος έχει αναχωρήσει από το Τομπρούκ της Λιβύης στις 9-6-2023 με προορισμό την Ιταλία. Η «διαδρομή της Καλαβρίας» είναι επικίνδυνη και την ακολουθούν όλο και περισσότεροι πρόσφυγες προσπαθώντας να αποφύγουν την Ελλάδα και τις συστηματικές επαναπροωθήσεις (pushbacks). Στις 13/6, υπάρχουν από νωρίς δημόσιες πληροφορίες ότι το σκάφος βρίσκεται σε κίνδυνο. Από την πρώτη κλήση για βοήθεια μέχρι τη στιγμή του ναυαγίου περνάνε 15 ώρες. Κατά τη διάρκεια όλων αυτών των ωρών κανένα διασωστικό πλοίο δεν καλείται να παράσχει βοήθεια ούτε δίνονται σωσίβια στους επιβάτες.
Από την πρώτη στιγμή πολλαπλά ήταν τα ερωτηματικά που προέκυψαν ως προς τις ενέργειες των ελληνικών αρχών αλλά και της Frontex που όμως αποποιήθηκε των ευθυνών της, δείχνοντας την ευθύνη αποκλειστικά προς το ελληνικό ΛΣ.
Στις 13-9-2023 κατατέθηκε μήνυση ενώπιον του Ναυτοδικείου Πειραιά από 40 επιζώντες του ναυαγίου –62 πλέον σήμερα– για σειρά παραβιάσεων των υποχρεώσεων των Ελληνικών Αρχών να διασφαλίσουν την προστασία της ζωής των επιβαινόντων στο σκάφος καθώς και για τη μοιραία ρυμούλκηση που οδήγησε στη βύθισή τους. Η μήνυση συσχετίστηκε με την αυτεπάγγελτη προκαταρκτική διερεύνηση που είχε ξεκινήσει τον Ιούνιο αλλά ουδεμία ενέργεια είχε λάβει χώρα μέχρι την κατάθεση της μήνυσης.
Όπως σε κάθε έγκλημα, παράγοντες που οδηγούν στην αξιολόγηση μιας ποινικής διερεύνησης ως αποτελεσματικής και ενδελεχούς ή όχι, είναι η αναζήτηση, η συλλογή, η διασφάλιση και η εξέταση κρίσιμων αποδεικτικών στοιχείων, η διεξαγωγή πραγματογνωμοσύνης από ειδικούς, η διαφάνεια, η δυνατότητα των θυμάτων να έχουν πρόσβαση σε αυτά τα στοιχεία.
Θυμίζουμε ότι η Ελλάδα έχει ήδη καταδικαστεί από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στην υπόθεση του Φαρμακονησίου και για το λόγο ότι οι ελληνικές δικαστικές αρχές δεν είχαν διεξάγει υπεύθυνη και αποτελεσματική έρευνα. To ΕΔΔΑ στην απόφασή του για το Φαρμακονησι, αναφερόμενο ειδικά στο αποδεικτικό/οπτικοακουστικό υλικό που θα έπρεπε να είχε εισφερθεί και εξεταστεί κατά την ποινική διερεύνηση της υπόθεσης από τις ελληνικές δικαστικές αρχές, κάτι που δεν έγινε, διαπίστωσε ότι η υπόθεση αφορούσε πολύ σύνθετες πτυχές, που ήταν γνωστές και διαθέσιμες μόνο στις αρχές.
Από το σημείο μηδέν αυτής της υπόθεσης επιχειρείται απόπειρα συγκάλυψης. Δε λειτουργούσαν οι κάμερες του ΠΠΛΣ 920, δεν λειτουργούσε το VDR, το ‘μαύρο κουτί’ του ΠΠΛΣ 920. Από το σημείο μηδέν και ενώ οι επιζώντες και οι νεκροί τελούν σε κατάσταση κινδύνου το Λιμενικό οργανώνει την απόπειρα συγκάλυψης του -την ίδια ώρα της διάπραξης του-επιχειρώντας να κατασκευάσει το αφήγημα ότι οι πρόσφυγες επιθυμούσαν να πάνε στην Ιταλία. Μαζί με την απόκρυψη στοιχείων πήγαινε και η απόπειρα να φορτώσει το ναυάγιο της Πύλου σε 9 Αιγύπτιους επιζώντες. Η αθώωση των 9 της Πύλου στις 21 Μάη στο δικαστήριο της Καλαμάτας με τα συνδικάτα και τις συλλογικότητες να απαιτούν την αθώωση τους ήταν μια πρώτη κομβική νίκη. Η προσπάθεια να φιμωθούν τα στόματα των επιζώντων μέσα από τις απορρίψεις των αιτημάτων ασύλου τους έπεσε και αυτή στα βράχια μετά τη χορήγηση προσφυγικού καθεστώτος σε όσους αρχικά είχαν λάβει απορριπτικές αποφάσεις. Αν το ναυάγιο της Πύλου συνέβαινε το καλοκαίρι του 2025 τα θύματα δεν θα είχαν καν το δικαίωμα υποβολής αιτήματος ασύλου μετά την αναστολή ασύλου για όσους εισέρχονται δια θαλάσσης από τη Βόρεια Αφρική.
Μετά από πολύμηνη προκαταρκτική εξέταση, η άσκηση ποινικής δίωξης από την Εισαγγελία του Ναυτοδικείου Πειραιά και η παραπομπή σε ανάκριση 17 μελών του ΛΣ για κακουργήματα είναι μια σημαντική εξέλιξη. Ασκείται για πρώτη φορά ποινική δίωξη για κακουργήματα κατά τεσσάρων ανώτερων αξιωματικών της ηγεσίας του ΛΣ. Είναι επίσης σημαντικό ότι, προηγουμένως, και ο Συνήγορος του Πολίτη (ΣτΠ), στο σχετικό πόρισμά του, είχε επίσης καταλήξει σε σαφείς ενδείξεις για τη στοιχειοθέτηση σοβαρών ποινικών αδικημάτων, σε βάρος 8 ανώτερων αξιωματικών του ΛΣ, επιβεβαιώνοντας τις καταγγελίες των επιζώντων. Δεν ασκήθηκε ποινική δίωξη, ωστόσο, σε άλλους 4 αξιωματικούς του ΛΣ, παρά την παρουσία και την επιτελική εμπλοκή τους κατά τη διαχείριση του περιστατικού, και με εισαγγελική διάταξη η υπόθεσή τους τέθηκε στο αρχείο. Κατά της διάταξης αυτής κατατέθηκε προσφυγή τον Ιούνιο 2025 για την άσκηση ποινικής δίωξης και κατά αυτών –οι ευθύνες των οποίων είχαν επισημανθεί και από το πόρισμα-κόλαφος του ΣτΠ. Η προσφυγή έγινε δεκτή με διάταξη της Εισαγγελίας του Αναθεωρητικού Δικαστηρίου την 3-11-2025 και ασκήθηκε ποινική δίωξη και κατά των τεσσάρων ανώτερων στελεχών της ηγεσίας του Λιμενικού Σώματος συμπεριλαμβανομένου του νυν αρχηγού του, για τους οποίους η υπόθεση είχε τεθεί στο αρχείο.
Δυο χρόνια μετά το ναυάγιο της Πύλου, η άσκηση ποινικής δίωξης και η παραπομπή σε κύρια ανάκριση για κακουργήματα (πρόκληση ναυαγίου, επικίνδυνη παρέμβαση στη συγκοινωνία πλοίων, θανατηφόρα έκθεση και παράλειψη προσφοράς βοήθειας από κυβερνήτη πλοίου) 21 πλέον μελών του Λιμενικού Σώματος μεταξύ των οποίων των νυν και πρώην αρχηγών του και ανώτερων αξιωματικών της ηγεσίας του, καθώς και οι παραδοχές της Εισαγγελίας του Αναθεωρητικού Δικαστηρίου, αποτελούν μια ουσιαστική και αυτονόητη εξέλιξη στην πορεία για τη δικαίωση των θυμάτων και την απόδοση δικαιοσύνης.
Η άσκηση ποινικής δίωξης και η παραπομπή σε ανάκριση είναι ένα πρώτο βήμα. Που όσο και για εμάς φάνταζε αυτονόητο δεν ήταν.
Το έγκλημα της Πύλου, ζητά απαντήσεις και απόδοση ευθυνών κατ’ αρχάς από την ελληνική Δικαιοσύνη. Ταυτόχρονα θέτει προ των ευθυνών τους, τόσο την Ελληνική πολιτεία, όσο και την Ευρωπαϊκή Ένωση. Γιατί το ναυάγιο της Πύλου δεν είναι μεμονωμένο περιστατικό αλλά το αποτέλεσμα των θεσμοθετημένων πολιτικών αποτροπής της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που στο βωμό, πλέον, της αποτροπής της άφιξης προσφύγων, απομακρύνεται σταθερά και αυξανόμενα από το κράτος δικαίου, ακόμα και από την υποχρέωση προστασίας της ανθρώπινης ζωής. Όπως έκρινε και η πρόσφατη απόφαση του ΕΔΔΑ, όπως δήλωσε και ο Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης, όπως ανέδειξε ντοκιμαντέρ του BBC και όπως όλοι ξέρουμε, στην Ελλάδα υπάρχει συστηματική πρακτική επαναπροωθήσεων. Και αυτό πρέπει να σταματήσει.
Η δικαστική διερεύνηση και η απόδοση ευθυνών για το ναυάγιο της Πύλου είναι ζήτημα λειτουργίας του κράτους δικαίου. Για εμάς είναι αναγκαίο να υπάρξει μια αληθινή και αντικειμενική, ανεξάρτητη, εξαντλητική και αποτελεσματική διερεύνηση. Είναι αναγκαίο να αναδειχθεί η αλήθεια και να καταλογιστούν ποινικές ευθύνες σε όλους τους υπεύθυνους για το έγκλημα της Πύλου όσο «ψηλά» και αν είναι. Οι δικηγορικοί σύλλογοι πρέπει να γίνουν ασπίδα προστασίας των θυμάτων στη μάχη τους για διεκδίκηση δικαιοσύνης κόντρα στην απόπειρα συγκάλυψης. Για αυτό, όπως ήδη έχει προτείνει η Εναλλακτική Παρέμβαση Δικηγορική Ανατροπή στο ΔΣ του ΔΣΑ, είναι κρίσιμο ο ΔΣΑ και στην υπόθεση που αφορά το μαζικό έγκλημα της Πύλου να αξιοποιήσει τη δυνατότητα του να παρεμβαίνει σε δίκες που συγκεντρώνουν το κοινωνικό ενδιαφέρον βάσει του άρθρου 90 του Κώδικα Δικηγόρων και να ασκήσει αντίστοιχη παρέμβαση , όπως έκανε και στην υπόθεση των Τεμπών. Ωστόσο μόνο αν σταματήσουν οι πολιτικές αποτροπής στα σύνορα και οι επαναπροωθήσεις, μόνο αν σταματήσουν οι πνιγμοί και τα ναυάγια θα μπορούμε να μιλάμε για δικαιοσύνη και δικαίωση. Απέναντι στο ντελίριο ρατσιστικών πολιτικών της ελληνικής κυβέρνησης και της ΕΕ η υπεράσπιση των δικαιωμάτων μεταναστών και προσφύγων είναι μονόδρομος.
